De houten banken waarop ik zit komen uit een tijd dat er gele gordijntjes in de wagons hingen, uit de tijd dat de zetels hoog waren en de kussens dik, uit de tijd dat stations een dak boden aan zij die geen dak bezitten. ‘Huiselijkheid weg van huis’ zo noemde historicus Penny Sparke het, knusse publieke ruimtes van oudsher dienden als remedie tegen de whiplash van de moderniteit, ze imiteerden de domestieke setting waarin de eenzame, witte, vrouwelijke consument vertoefde terwijl haar man naar de fabriek vertrokⁱⁱ. Tevens was het station van oudsher een vestibule voor de stad, stationshallen voorzien van mozaïek of muurschilderingen met lokale cafés en comfortabele meubels verwelkomden menig toerist, pendelaar of scholier in de stad van aankomst of boden hun een comfortabele wachtkamer voor het vertrek naar hun stad van herkomst. De huiselijkheid weg van huis maakte het station tot een waar publiek interieur, een overgang tussen thuis en school in de ochtendspits en een prelude op het thuiskomen tijdens de avondspits.

De nieuwe stoeltjes daarentegen zijn emblematisch voor de nieuwe ideologie van het openbaar vervoer waarin huiselijkheid geen plek heeft. Het hedendaagse openbaar vervoer is gedacht als een netwerk van generische niet-plaatsen conform aan de in-transit-conditie van de hedendaagse pendelaar. Die ideale pendelaar is gehaast, hij spurtte doorheen de stationshal, kocht snel een matige koffie, wil snel op de trein springen- die vertraging heeft- en wringt zich vijf minuten op het koude zitmeubel alvorens hij verontwaardigd de trein op

stapt. De ideale pendelaar werktop de trein, hij propt het kleine tafeltje vol met zijn laptop en papieren en koffiebeker, hij zegt geen goedendag tegen de conducteur terwijl hij zonder gemor het juiste vervoersbewijs laat zien. De pendelaar spreekt uitsluitend Nederlands, Frans of Engels. De pendelaar mag een vriend, familielid of geliefde geen vaarwel zeggen ophet perron, de pendelaar mag zijn voeten niet te rusten leggen in de wagon. De pendelaar vindt het loket niet meer in de grote stationshal, op de plek waar het jaren was, de pendelaar vindt er nu enkel het zoveelste panos etablissementⁱⁱⁱ. Hoe openbaar is het openbaar vervoer dan nog?

Ik weiger nostalgie de bovenhand te laten nemen, ik verzet me tegen blind cynisme en focus op de menselijkheid die ik zie op de trein. Treinpersoneel dat mensen meteen fysieke of mentale beperking aan boord helpt, uw medereiziger die een vrouw met kinderwagen van de trein en van de trap helpt, iemand die zijn koptelefoon afneemt om iemand die de taal vreemd is antwoorden te geven op de vele onduidelijkheden. Of misschien minder heldhaftig, het ongemakkelijke knikje tussen twee vreemden wanneer ze naast elkaar komen te zitten op een overvolle treintijdens de spits. Met dezelfde blik probeer ik te kijken naar de ongemakkelijke interactie tussen twee botsende wandelaars op de straat, iemand die de duiven voedert in het park of een dansend kind op een plein want ook de publieke ruimte rondom het station en in de stad lijkt te verloederen. Kabels worden gespannen over

vensterbanken, straatlawaai moet ophouden om tien uur s ’avonds en geen minuut later, de politie wordt bij de minste samenkomst erbij gehaald terwijl we -terecht verstriktgeraken in discussies over veiligheid op straat, waar meer controle naar voren wordt geschoven als enige oplossing voor het probleem. Paradoxaal genoeg draagt meer controle niet echt bij aan een veiligere stationsomgeving, tekenend daarbij zijn de beelden van een gewelddadige interventie op het perron in Brussel-Noord waarbij een vrouw van kleur tegen de grond werd gewerkt door agenten van Securail^iv.

Terwijl ik een slokje neem van de inmiddels koude koffie die rust op een van de houten balkjes van het houten bankje, droom ik weg over een stad waarin de ruimte tussen de voordeuren en vitrines, tussen de straten en sporen en tussen de parken en pleinen wordt ingericht met dezelfde zorgvuldigheid waarmee we onze persoonlijke ruimte inrichten. De tijd van “huiselijkheid weg van huis” is voorbij en maar goed ook, boven de romantische bankjes waar ik op zit waar het spookt van patriarchaat^v. Niettemin is het ondertussen ook vanzelfsprekend dat een verharde publieke ruimte niet per se vrouwvriendelijker is dan een huiselijk publiek interieur. Gastvrijheid, dat lijkt me het sleutelwoord voor een herbergzame publieke ruimte voor iedereen. Volgens de Franse filosoof Jacques Derrida is gastvrijheid het politieke recht van een vreemdeling om verwelkomt te worden zonder animositeit of hostiliteit^vi, noem het gerust een ethiek van onvoorwaardelijke gastvrijheid. We moeten de  

publieke ruimte integraal - van park tot plein tot de straat en het station - herdenken vanuit die ethiek als we een echte stedelijke inclusie willen. Een gastvrije publieke ruimte moet de diversiteit aan onbekenden toelaten, hun volwaardig laten zijn in de publieke ruimte zonder meer, zonder te moeten consumeren of bewegen. Gastvrije publieke ruimte moet stedelingen laten kuieren door de straten en over de pleinen en luieren op de banken en dorpels. Die opvatting staat lijnrecht tegenover de hostile architecture die zo eigen is aan de publieke ruimte van vandaag, die beruchte aluminium stoeltjes van de NMBS zijn er een schoolvoorbeeld van. Openbaar vervoer is het sluitstuk van het mobiliteitsvraagstuk in het Nieuwe Klimaatregime, de ruimtes van het openbaar vervoer moeten herdacht worden als integraal onderdeel van de stedelijke of nevenstedelijke ruimte en een klimaatrobuuste publieke ruimte is per definitie een gastvrije publieke ruimte toegewijd aan de doorweekte flaneur en de oververhitte stedeling in plaats van aan de consument en de pendelaar. Beginnen kunnen we met opnieuw comfortabelere meubels te plaatsen, op perrons en in de parken.

i Heleen Debeuckelaere, “Houten banken Noordstation (bijna) gered”, de Standaard, 6/7/2023.

ii “Women’s domestic interiors accompanied them on their shopping journeys. They were visible in the railway station waiting rooms in which they sat, the train carriages in which they travelled (…) These ‘homes from home’ provided them with a level of comfort when they ventured outside of their homes”.“Homes from home” werd vrij vertaald naar “huiselijkheid weg van huis”. Het punt dat Penny Sparkemaakt is dat, historisch gezien, de “huiselijkheid weg van huis” een heilzame werking moest hebben tegen de instabiliteit van de publiek/privaat dichotomie (die de Westerse stad structureerd) tijdens de moderniteit. Sparke wijst verder ook uit dat die publiek/privaat dichotomie onlosmakelijk is verbonden met sociale constructen zoals gender en klasse, de instabiliteit is volgens haar dan ook vooral te danken aan de weerstand om deze constructen werkzaam te houden, zie Penny Sparke, “Introduction” in The Modern Interior, Penny Sparke (Reaktion Books Ltd), p.14-15.

iii Ik gebruik “panos etablissement” als een hyperbool, in het geval van Antwerpen-Centraal werden de loketten vervangen door een andere ontbijtzaak (pret a manger), zie Sacha Van Wiele, “NMBS haaltloketten in Antwerpen-Centraal weg uit grote hal, verhuis zint TreinTramBus niet: “Automaten zijn er ook verdwenen””, Gazet Van Antwerpen, 20/6/2024.
‍
iv Giel Bosmans, Hanne Decré, Belga, “Parket onderzoekt incident op perron Brussel-Noord waarbij agenten van Securail zwarte vrouw in bedwang houden”, VRT NIEUWS, 13/8/2025.

v Zie eindnoot 2, zie ook Leslie Kanes Weisman, “Women’s Environmental Rights: A Manifesto” in Gender, Space, Architecture: An interdisciplinary introduction, redactie door Jane Rendell, Barbara Penner en Iain Borden.

vi Jacques Derrida, “Hostipitality”, Angelaki: journal of theoretical humanities 5, no. 3, 2000, 3-17.